Дуучин Болд уу? Камертоны Болд уу? Төрийн соёрхолт Болд уу?

              Жоохон байхад Камертонд үнэхээр их дуртай байж билээ. Тэр үедээ бас одоо ч гэсэн шинэлэг содон өвөрмөц стильтэй гоё ч хамтлаг гоё ч дуунуудтай. Хааяа дууг нь тавиад сонсоход нээрээ л хамрын самсаа шархирдаг чанартай бүтээлтэй хамтлаг шүү гэж бодогдохоор. Ш.Гүрбазар ахын хамрын самсаа нь яагаад л морь үзэхээр шархираад байдгийг сая л нэг ойлгож байна шд.

Ангийнхаа хэдэн нөхдийн хамт тоглолт моглолтыг нь үзээд л ангидаа очоод хүүхдүүд ямар болсон гэхээр нь ёстой л Камертон шиг боллоо гэж яриад л тэрүүхэн тэндээ бас томроод байгаамаа. Тийм л бахархууштай хамтлаг байлаа шүү дээ. Ямар сайндаа л хөхнийхөө толгой дээр Камертон гэж шивүүлж байхавдээ. (Садар самуун юм ярьцан уу? Тийм бол соори) 

Саяхан Камертоны Болдоо ах маань Төрийн соёрхолт авсанг сонсоод золтой л өмдөндөө баачихсангүй. Гайхсандаа бишээ баярласандаа тэр. Манай төр бас ингэж нүдээ олж хүнээ шагнадагаа гэж бодохоор бүр хамаг биеийн хөлс чийхараад байх юм. Энэ муу Жавхлан аваад байхад Болдоо яагаад авч болдоггүй юм? 20 гаран жил Поп урлагт хамтлагаараа ч синглээрээ ч хүчин зүтгэлээ шд. Хүүхнүүдийг ч бас сайн гашрааж байна шд дурлуулж мурлуулаад. Жинхэнэ од шиг байгаа хүн бол Болд л байна. Болдод өгөхгүй бол өөр хэнд өгөхийн? Тийм биздээ манайхаан? Би төрийн шагналыг найран дээр нь ганц дуулчуул өгчихдөг хөнгөхөөн эд гэж боддог байлаа. Тэгсэн чинь харин манай Элбэгээ ах хоншоор зааж Болдоод өгчихдөг байгаан. Юуны өмнө Элбэгээ та шүү гэж хэлмээр байна. Энд хүрээд өндөрлөхгүй бол зүүдээ ярих гэж байгаад хулгайгаа ярина гэгчээр юм болох нь.

Төрийн шагнал гээч чинь л энэ шүү дээ. Зарим мэдээллийн хэрэгслүүдээр уншихад Болдоог Төрийн соёрхолт авсанд нь их эгдүүцэцгээсэн байх юм. Төр соёрхоо л биз яадгийн ер нь. Болд авахаар яадгийн? Болдоггүй юм уу? Ядаж байхад энэ болд гэдэг үг ямар их орж байнаа. болд-оггүй, болд-оог, болд-оод, болд-од гэж ирээд л. Ёстой нэг болдодчихсон байна. Овоо төөрч байна шүү цаа чинь.

              Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээс уншихад гээд дахиад эхлэе. Болдоог авсан их дургүй байх юм. Би бол гайхаж л байна. Жавхланг авахад олон юм ярих нь яагаа вэ? Баясгалан маясгалан гээд л хүмүүс нүдгүй шагнал аваа л биздээ. Ёстой нүдээ оллоо, Жавхаад өгөхгүй бол болохгүй гэж ирээд л. Нэр нь ч мэдэгдэхгүй баахан л зохиолын ч билүү нийтийн ч билүү юмнууд байдаг л биздээ? Бөөн СТА, УГЖ нар. Би заримыг нь анх удаа дэлгэцээр харж байх жишээтэй. Гэтэл Болд гэхэд бүгдээрээ л мэддэг дуртай дуутай л байдаг биздээ. Харин ч энэ удаагийн шагналыг бол өмөөрсөн шиг өмөөрнө. Нүдээ олсон гэж ч хэлнэ. Та нар сайн яваа нэгнээ битгий тэгэж бай.

Болдоо ахдаа баяр хүргэе.

Үргэлжлүүлэх>>

Өөр ертөнцөд сэрлээ

            


          Би унтаад сэртэл нэг л хачин жигтэй газар байлаа. Миний хэвтэж буй ор гэж яг 1 хүн хэвтээд таарах хэмжээтэй, өрөө гэж яг 1 л ор тавиад л таарах хэмжээтэй. Бүх л зүйл яг ижил. Цонхоор хартал хүн болгон яг ижил өндөртэй, царай зүстэй, бие хаатай тэрч бүү хэл байшин барилгын хэлбэр дүрс эргэн тойронд нь байгаа зүйлс нь хүртэл яг л нэг хэвийн. Тэгээд хувцасаа өмсөх гээд шүүгээгээ онгойлготол яг л ижилхэн 5, 5-н цамц, өмд, гутал байх юм гэнэ. Өмсөөд гартал яг л надтай ижилхэн хувцастай, ижилхэн царайтай, ижилхэн өндөртэй хүмүүс байх юм. Миний ээж аав гээд л таньдаг бүх хүн надтай адилхан. Гэхдээ зарим нь нас ихтэй багатайгаараа л ялгагдана. Бүгд л 1 үйлдвэрийн 1 бүтээгдэхүүн гэсэн үг. Гэтэл цаад буланд нээх их гоё хувцастай биднээс шаал өөр хүн шудрага байдал, тэгш хуваарилалт гээд л бичиг сачиг тараагаад хажууд нь байгаа хүмүүс алга ташаад баярлаад байх юм гэнэ. Хүмүүсийн хоорондоо ярьж буй зүйл нь ижилхэнээс гадна идэж буй хоол алхаж буй алхаа нь хүртэл адилхан. Энэ бүхэн нэг л хачин жигтэй зүйл байлаа. Маш их айдас надад мэдрэгдэж бүр зүрхний цохилтоос болж дэлбэрэхэд бэлэн байлаа. Яг энэ үед хамарнаасаа цус гартал ямар нэгэн зүйлийг мөргөөд өвдсөндөө уйлж бүр нулимсаа ч тэвчиж чадсангүй. Би юу ч харж чадахгүй. Гэтэл миний цус болсон хэсэг ил гарах шиг боллоо. Харин ч бүр цусаараа тэр хоосон зүйл дээр эрээчих бүрт өнгө нь улам тодроод нэг тийм барилга шиг зүйл болон гарч ирлээ. Улам их сониучирхаж цусаа улам нялсаар л байв. Улам тодорсоор тодорсоор бүр асар том, маш том барилга ил гарч ирэх нь тэр. Тэр байшингийн хаяг нь "Бүгдэд шудрага ёс, тэгш байдлыг олгоно" гэсэн бичигтэй байлаа. Тэгээд нэг хаалгыг татаж онгойлгоод ортол: алаг, онигор нүдтэй, бүдүүн туранхай, өндөр нам гээд л бүх төрлийн хүн байх юм гэнэ. Тэр хүмүүс бүгд л амандаа шудрага ёс, тэгш хуваарилалт гэж үгэлцгээх нь хачирхалтай. Гэтэл тэр хүмүүсийг нэг өндөр сонин зүйл руу дэс дарааллаар нь оруулаад яг л бусад шиг буюу гадуур явдаг хүмүүстэй ижилхэн болгоод гаргаж ирээд байх юм гэнэ. Тэр нэг сонин зүйл юу болохыг мэдэхийг хүсээд ойртож очоод дээрээс нь хартал урт гартай, их том биетэй, өндөр, бүдүүн, том алаг нүдтэй, урт хар үстэй хүн тэгш байдал, шудрага ёс гээд амандаа үглэн хэвтэх юм. Харин цаанаас цагаан халаадтай 2 ижилхэн хүн хүрч ирээд нэг юм уншингаа түүний гарнаас, хөлнөөс гээд л тайраад байна. Тэр хүнийг бүр надтай яг ижилхэн болтол тайрч нүүр амыг нь өөрчилж байх юм. Тэр бүхнийг харахаас зүрх үхээд тэр муу ёрын газраас гүйн гараад айсандаа чичирч салганаж байлаа хамаг бие чийхаран өвдөж дотор ч муухайрах шиг болж байлаа. Харамсалтай нь тэнд байгаа бүх хүн нэг л юм ярьдаг нэг юм хийдэг хүмүүс байлаа. Гайхаад тэдний дундуур явж байтал асар том маш гоё байшин байлаа. Тэр байшингийн хаяг нь Бусдаас илүү хүмүүсийг Бусадтай ижилхэн болгох буюу бүгдэд тэгш хуваарилалт явуулна гэчихсэн байв. Үүнээс л би энэ муу ёрын газрыг ойлгосон юм. Энэ бол шудрага ёс, тэгш хуваарилалт нэрээр бусдыг ижилхэн болгодог байгалиас заяасан эрхэнд нь халддаг газрын төв нь байсан юм.

Яг энэ бүхнийг мэдээд би зүүднээсээ сэрлээ. Маш их айж ийм газар ертөнцийн хаа нэгтээ байгаа болов уу ч гэж өөрөөсөө асуулаа. Үүнийг би зүүд гэдэгт л маш их баярлаж байна. Хэрвээ ийм зүйл байгаа бол байдаг бол юу болох уу? Гэхдээ энэ бүхэн яг одоо байна гэвэл та итгэх үү? 

Үргэлжлүүлэх>>

Эцэг эхээ хайрлах ёсон

           Би өөрөө эцэг эхийгээ бусдаас илүү хайрладаг про амьтан биш лдээ. Бусдын л адил голд нь ортол гомдоож, зовоож амьдарч байна. Эцэг эхийгээ яаж хайрлавал хайрласан болохыг би өөрөө ч сайн мэдэхгүй байна. Гэхдээ нэг л юмыг ойлгож байна. Тэднийгээ хайрлах гэдэг гомдоохгүй байхыг л хэлэх байх. Харин яавал гомдоохгүй байх юм бол? Бид дотроо үргэлж зовоохгүй гомдоохгүй гэж боддог хэрнээ нэг л мэдэхэд гомдоочихоод харамсаад сууж байдаг. Бүгд л эцэг эхийгээ хэнээс ч илүү хайрлах хэрэгтэйг мэддэг хэрнээ үргэлж гомдоосон хэвээрээ л байдаг. Будда хүртэл эцгийгээ маш их гомдоосон гэдэгт эргэлзэхгүй байна. 

Нэг л өдөр аваал эхнэр, хүүхдээ хөгшин настай эцэгтэйгээ үлдээчихээд өчнөөн жил ирэхгүй байснаа гэнэт ирээд хамаг эд хөрөнгөө тарааж өгөхөд нь ямар их гомдсон бол? Насаараа хураасан хөрөнгийг чинь хүү чинь ирээд юу ч хийдэггүй, юу ч бүтээдэггүй гуйлгачин гэдэг хөдөлмөрч бус бусдын бүтээснийг празитлаж амьдардаг хүмүүст өгвөл Өө миний хүү ухаан орж дээ гээд баярлахгүй нь лавтай. Ингээд бодохоор гомдоох зовоох гэдэг чинь хайрлаж буйн л нэг тал. Эцэг эхийгээ гомдоох тэднийг зовоох гэдэг чинь хайрлаж буйн л нэг хэлбэр гэж ойлгож байна. Яагаад гэвэл гомдоохгүй байсан бол хайрлаж байгаагаа мэдэхгүй, хайрлаж мэдэхгүй байсан бол гомдоож байгаагаа ч мэдэхгүй байх нь байна тийм биш гэж үү? 

Энэ бүхнээс үзэхэд гомдоохгүй байна ч гэж үгүй, хайрлахгүй байна ч гэж үгүй. Харин гомдоож байгаагаа л ойлгож мэдэрч байвал хайрлаж буйн нэг хэлбэр хэмээн ойлгож байна.  Амьд хүн л сэтгэлтэй байдаг болохоор, амьд хүн л хэн нэгнээр хайрлагдаж байгаагаа мэдэрдэг болохоор амьдад нь л хайрлаарай.

Хүн болж төрснийх бусдыг хайрлаж амьдарцгаая.

Үргэлжлүүлэх>>

Синдромын синдромтонгуудын синдром

         Сонгууль гэдэг бол 4-н жилд 1 болдог гайхалтай сайхан өвчин. Хаврын синдром гэдэг нэрний синдромыг нь бүр булаагаад сонгуультай наалдуулвал нэн зохистой. Хаврыг бол юу гэсэн ч яадгийн хаврын завхарал, хаврын заваарал(дүн гарах), хаврын хурьцал(амьтны хувьд) ч гэдэг юм уу. За энэ  яахав. Сонгуулийн синдром луугаа ороё. 2012 оны сонгууль яах бол гээд ламаас асуусан чинь ямар ч байсан оролцдог намууд оролцоно, Элбэгээ ерөнхийлөгч хэвээрээ байх юм байна гэж хуцахын. Угаасаа ойлгомжтой биздээ. 76-г л сонгодог болохоос ерөнхийлөгчийг сонгодог биш. Тийм болохоор лам ахын өөдөөс дунд хуруугаа тахир гозойлгож үзүүлчээд гараад гүйлээ. (дотроо лам бол дунд хуруу л юм байна гэж бодоод) Угаасаа үзмэрч нар дунд хуруу шдээ. Тэ? (http://emozist.blogspot.com/2010/11/blog-post_14.html) Үзмэрчтэй холбоотой солиорол минь байгаа. Рекламны пауз шүү.

Сонгууль дөхөөд эхлэхээр нөгөө малнууд нь бас майлаад гүйхийг нь яана гээч дээ хөхө. Энд ч нэг үхэр мөөрөөд лөлө, тэнд ч нэг ямаа эврээ үзүүрлээл(юу билээ ямаа эвэртэй билүү? 76-н ямаа этр гээд яриад байдаг байхаа). Ёстой элэг бөөрний юм болохын (элэг бөөр гэхээр лүднүүд минь сээгс мээгс гэж ойлговоо) Нэг нь саяхан ЗГ-ийг огцруулна гээд лөөлөөтөөд байв уу? (ЗГ гэхээр зайрангийн газар гэж ойлговоо золигнуудаа засгийн газар шдээ) Би тэр баагийгаас асуумаар байгаан. Хөөе дуракаа энэ засгийн газар хэд огцорч хэд солигдох гэсэн юм бэ гэж.  За энэ ч яахав. Синдром гэдэг үгийг би Эмозист чиг хандлагаас тайлбарламаар байгаан. Лаг байна уу? Эмозист гээд шинээр үзэл суртал бий болгочихсон. Маоизм, Марксизм, Ленинизм гэдэг шиг. Би ер нь өөрийгөө их лаг гэж боддог болоод 5-н минут 32 секунд болж байна. 5-н өгүүлбэр төөрчихсөн явж байна цааачинь.

Синдром гэснээс синдром гэдгийн та нар язгуурыг нь олдоо? Чадах уу? Тэгвэл синдром гэдэг үгийг үүсгэсэн дагаварыг ол? Чадахгүй л байгаа биздээ? Монгол хэлийг 82 жил судласан хүний үүднээс хэлэхэд наадах чинь гадаад үг лөөлөө минь. Мартсанаас мал мэнд үү гэгчээр сонгуулийн тойрог үнэн золигийн минь билээ шд тэ? Хөдөө бараг 200-н хүнтэй нэг тойрог гэж учир мэдэх ах хүү ярьж байна. Харин хотод 500-н мянган хүнтэй нэг тойрог байдаг юм гэнэ. Тэгэхээр чинь одоо юу вэ? Энэ УИХ (ууж идээчдийн хуаран гэсэн үг биш шүү дуракаа. Улсын их хурал гэжаамшүү) гээчийг чинь хөдөөнөөс л сонгочихдог байх нь байна шүү дээ. Тэгээд л сонгогдсон эрхэм гишүүд маань мал мал гээд л мал шиг дайраад байдаг байх нь тийм тэ? Ер нь тэгээд энэ бүхнийг бодоод байсан чинь энд ингэж жалганаасаа орилоод шалбааг дундаа хэвтээд байх нь хэрэгтэй ч юм уу? Үгүй ч юм уу? Ер нь миний юу яриад байгааг ойлгодог ч юм уу үгүй ч юм уу? Би ер нь ойлгуулж чаддаг ч юм уу үгүй ч юмуу. Истооо бүү мэд л гэедөө.

Сая энэ эрээчилтээ уншсан чинь жоохон утгагүй болчиж угаасаа жалган дундаасаа бичиж байгаа юм чинь хамаа шд тэ? Гэхдээ миний энэ эрээчилт чинь УИХ-ын эрхэм гишүүдийн мөрийн хөтөлбөрийг бодвол бодит юм шүү. Тэр дээр баахан тайлбар хийцэн байгааг харсан чинь энэ эрээчилтийг утгаар нь сараачилт болгосон байна. Заримдаа иймэрхүү юм бичвэл би түүнийгээ үүнээс хойш түүнээс цааш энэний хажуунаас эхлээд "эраачилт" гэж нэрлэмуй, мүй ч байж болох талтай ажаамуй ажгуу.

Үргэлжлүүлэх>>

Байгууллагын тухай ойлголт, түүний бүтэц

Байгууллага гэдэг нь эрхэм зорилго эсвэл зорилтуудаа хэрэгжүүлэхийн тулд үйл ажиллагаагаа ухамсартайгаар зохицуулсан хүмүүсийн бүлэг юм.

Байгууллагыг Честер Бернард “- ба түүнээс дээш хүмүүсийн ухамсартайгаар зохицуулагдсан үйл ажиллагааны систем ” гэж тодорхойлжээ. Аливаа бүлэг хүмүүс байгууллага болохын тулд дараах шаардлагуудыг хангасан байх шаардлагатай. Үүүнд:

1.                             2 ба түүнээс дээш хүний бүрэлдэхүүнтэй байх шаардлагатай

2.                             Бүлгийн нишүүд урдаа тавьсан нийтлэг зорилгуудыг хүлээн зөвшөөрсөн байх

3.                             Нэгдмэл үйл ажиллагаа явуулах

4.                             Үйл ажиллагаа нь тасралтгүй шинж чанартай байдаг.

Байгууллагыг тодорхойлох элементүүд

-                              Бүтээмж

-                              Сонирхол

-                              Шинжлэх ухааны чадавхи

-                              Гадаад орчинд харьцах харилцаа

-                              Хамт олнымэтгэл зүйн уур амьсгал

-                              ХҮн хүчний чадавхи техникийн төвшин

-                              Хөгжлийн хэтийн төлөв

Байгууллагыг хэлбэрээр нь албан ёсны ба албан ёсны бус байгууллага гэж 2 ангилж болно. Албан ёсны байгууллага гэдэг нь дээрх шаардлагуудыг бүрэн хангасан хуулийн этгээд юм. Харин албан ёсны бус байгууллага гэдэг нь сайн дурын үндсэн дээр нэгдэж үйл ажиллагаа явуулдаг боловч тодорхой тогтсон хугацаагүй, ихэнхдээ удирдагч байдаггүй. Албан ёсны бус байгууллага нь албан ёсны байгууллага дотроо оршин байж болно.

            Үүнээс гадна байгууллагын үйл ажиллагааны чиглэл хүрээгээр нь хэд хэд ангилж болдог.  Үүнд:

-                      - Төрийн байгууллага

-                      - Төрийн бус байгууллага

-                      - Ашгийн төлөөх бизнесийн байгууллага

-                      - Ашгийн бус байгууллага

-                      - Шашны байгууллага

                  Ямарваа нэгэн байгууллага үүсч хөгжихдөө дараах амьдралын 4-н үе шатыг туулдаг.

 

1-рт Эхлэлийн үе шат

            Байгууллагын эхлэл дараах байдлаар бий болдог.

-                - Цоо шинээр үүсч бий болдог.

-                - Хуучин байсан байгууллагын үйл ажиллагааг сайжруулах өөрчлөх замаар шинэчилэгдсэн байгууллага зах зээлд үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлдэг.

2-рт Өсөлтийн үе шат

            Байгууллага өсөлтийн үе шатанд янз бүрийн байдлаар шилждэг. Тухайлбал хөрөнгө оруулалт хийж буй байдлаар нь 3 ангилж авч үздэг. Энэ нь:

-         - Босоо өсөлт. Үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх замаар өсөж байгаа өсөлтийг босоо өсөлт гэж нэрлэдэг.

-      - Хөндлөн өсөлт. Технологийн уялдаатай болон уялдаатай бус салбаруудыг өөртөө нэгтгэх замаар өсөхийг хөндлөн өсөлт гэнэ.

-          - Өргөжилт. Хэрэглэгчид болон нийлүүлэгчидтэй төвлөрөх замаар өсөхийг өргөжилт гэнэ.

3-рт Тогтворжилтын үе шат

            Энэ үе шатанд хэр удаан оршин байж чадсанаар тухайн байгууллагын менежмент тодорхойлогддог. Байгууллагын өсөлт хөгжлийг үе шатанд тогтвортой оршин байх нь аливаа байгууллагын эцсийн зорилго болдог. Иймээс сайн менежменттэй байгуулага бүр тогтворжилтийн үе шатанд удаан оршин тогтнож зах зээлээ хамгаалах арга тактикаа оновчтой хэрэгжүүлдэг байна.

            Зарим тохиолдолд их хэмжээний хөрөнгийн эргэлт удаан байдаг. Эндээс болж байгууллагын үйл ажиллагаа тогтворжиж эхэлдэг.

4-рт Уналт, бууралтын үе шат

            Байгууллагын үйл ажиллагаа нь янз бүрийн хүчин зүйлийн нөлөөллөөс болж уналт бууралтын үе шатанд шилждэг.

Тухайлбал:

-          Үйл ажиллагаагаа зогсоох

-          Үр ашиг багатай салбарыг бусдад худалдах замаар үйл ажиллагаагаа хумих

-          Хөрөнгө оруулалтаа татах

-          Өрсөлдөөнд байр сууриа алдах

-      Байгууллыг удирдлагын үйл ажиллагаа хяналт шалгалт сулрах зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаалдаг

Байгууллагын орчин

            Тухайн байгууллагын үйл ажиллагаанд янз бүрээр нөлөөлж буй хүчин зүйлийг байгууллагын орчин гэнэ. Өөрөөр хэлбэл нөлөөлөх байдлаар нь хүчин зүйл, шууд бусаар нөлөөлөх хүчин зүйл гэж ангилж болно. Шууд нөлөөлдөг хүчин зүйлийг байгууллагын дотоод орчин гэдэг харин дам нөлөөлдөг хүчин зүйлийг байгууллагын гадаад орчин гэдэг.

Байгууллагын дотоод орчин – Internal Environment

            Байгууллагын дотоод орчныг

1.                                                  Зорилго, зорилтууд

2.                                                  Технологи

3.                                                 Удирдлагын бүтэц

4.                                                 Ажиллах хүч гэсэн 4 үндсэн бүлэг болгож хуваадаг.

            

            Зорилго зорилтууд

            Эрхэм зорилго гэдэг нь тухайн байгууллагын эрхэмлэн дээдлэдэг үнэт зүйлс ба соёлын өв юм.

            Зорилго нь байгууллагын хүрэхээр тэмүүлж буй эцёийн үр дүн юм.

Зорилтууд гэдэг нь байгууллагын эрхэм зорилго, зорилтоо хэрэгжүүлэхийн тулд тодорхой хугацаанд тогтоосон гүйцэтгэх ажил бүхий алхамууд.

Зорилго зорилтууд нь:

Хэрэгжүүлж болохуйц, бодитой байх – realistic

Хэмжигдэхүйц байх – measurable

Цаг хугацаатай байх – time bounded

Биелэгдэхүйц байх – attainable

Тодорхой ойлгомжтой байх – specific

Байгууллагын зорилго, зорилтыг ажиллагсад бүгдээрээ сайтар ойлгосон, түүнийг биелүүлэхийн тулд бүх боломжоо зөв ашиглан, сул талаа арилгаж ажиллах шаардлагатай. Хэрэв ямарваа байгууллагын эрхэм зорилго, зорилт нь тодорхойгүй бол ирээдүй нь тодорхойгүй болж, үүнээс болж их хэмжээний хөрөнгө, хүч, цаг хугацааг дэмий алдах болдог байна.

Технологи

Байгууллагын дотоод орчныг тодорхойлогч хүчин зүйлийн нэг бол технологи юм. Технологийг хүмүүс, эрдэмтэд янз бүрээр тодорхойлдог. Тухайлбал: Чарьлз Пероу “Түүхий эдийг ашиглах замаар бүтээгдэхүүн болгож хувиргах үйл явц, хэрэгсэл” гэжээ. Тэгвэл Люй Дэйвис “Технологи бол хүмүүс, мэдээлэл, эсвэл материалд хүссэн өөрчлөлтүүдийг хийж буй тохирох техникийн түвшин” гэж тодорхойлсон байна. Үүнээс харахад байгууллагын дотоод нөөц бололцоо (хөрөнгө, мэдээ, мэдээлэл, менежмент, туршлага) –гоо хэрхэн ашиглаж түүнийгээ бүтээгдэхүүн үйлчилгээ болгож хувиргаж байгаа арга замыг технологи гэж тодорхойлж болно.

            

            Удирдлага

Удирдлага нь байгууллагын хувьд олон талын ач холбогдолтой. Үүнд:

-          Нэгдсэн нэг зорилгод төвлөрүүлдэг

-          Зөрчилдөөнтэй хүсэл сонирхолуудыг нэгтгэдэг

-          Үр ашиг үр дүнд хүргэдэг

-          Зах зээлд урт удаан оршин тогтнох нөхцөл болдог

                 

                 Хүний нөөц

            Байгууллагын ажлын амжилтын 90% нь ажиллах хүчээс, үлдсэн 10% нь бусад хүчин зүйлээс хамаарч байдаг гэж үздэг. Аливаа байгууллагын амжилтын үндэс нь чадварлаг хүний нөөцтэй байхад оршино. Нөгөө талаас хичнээн сайн хүний нөөцтэй байсан ч гэсэн удирдлагын бодлого шийдвэр саармагжих тусам авъяас чадвартай ажилчдын ур чадвар суларч эхэлдэг байна. Иймээс хүний нөөцийн менежментийн оновчтой бодлого чухал байдаг. Тухайлбал ажилчин ажиллагсдын хөдөлмөрийн бүтээмжийг дээшлүүлэх зорилгоор хүний нөөцийн сонголт, төлөвлөлт сургалт, хөгжилд зоригтойгоор шинэчлэл хийх шаардлагатай болдог.

Байгууллагын гадаад орчин – External Environment

            Байгууллагын гадаад орчин гэдэг нь тухайн байгууллагын үйл ажиллагаанд шууд бусаар нөлөөлдөг хүчин зүйлүүдийг хэлнэ. Нөгөө байдлаар нь микро орчин, макро орчин гэж 2 ангилдаг. Микро орчны хүчин зүйл хэрэглэгч, нийлүүлэгч өрсөлдөгч, түнш ба зохицуулагч зэргийг хамруулдаг. Харин макро орчин нь засгийн газар, соёлын хүчин зүйл, технологи, эдийн засгийн хүчин зүйл, хууль зүйн, олон улсын зэрэг хүчин зүйлүүд орно.

Байгууллагын макро орчин

1.       

    Засгийн газар буюу улс төр – Аливаа улс орны засгийн газар улс орны нийт эдийн засгийн өсөлтийг хангах, нийгмийн хөгжүүлэхэд бизнесийн бүхий л байгууллагын үйл ажиллагааны өсөлт, амжилтыг шийдвэрлэж байдаг. Тйим учраас байгууллагын үйл ажиллагааг эдийн засаг – нийгмийн хөгжилтэй уялдуулахад тус улсын парламент, засгийн газар онцгой анхаарч, бодлогоор, хуулиар дамжуулан хэрэгжүүлдэг. Эдгээр хуулиуд нь бизнесийн таатай орчныг бүрдүүлэх, нийгэм ба бизнесийн үр дүнтэй хамтын ажиллагааг хангах нөхцлийг бий болгоход чиглэгдэнэ. Харин засгийн газраас авч байгаа хязгаарлах арга хэмжээ нь бизнесийн тодорхой үйл ажиллагааны хууль бус үйлдлийг таслан зогсооход нөлөөлдөг.

2.      Олон улсын байдал – Ихэнх байгууллагын гадаад орчин улс дотроо байдаг. Гэвч глобалчлагдаж байгаа өнөө үед дэлхийд үндэстэн дамнасан корпорациуд ихэсч байна. Эдгээр корпорациуд улс болгонд өөр өөр стратегийг баримтлан ажилладаг. Бизнесийн байгууллага оновчтой стратегийг сонгож үр бүтээлтэй ажиллахын тулд тухайн орны бизнесийн орчинг сайтар судлах хэрэгтэй. Тухайлбал үйл ажиллагаа явуулж буй улс орон бүрийнхээ хууль эрх зүйн орчин, эдийн засаг, улс төрийн байдал зэрэгт сайтар судалгаа хийж, нийгэм соёлын амьдралд нь зохицуулах шаардлагатай. Гагцхүү чингэсэн цагт үр бүтээлтэй ажиллах боломжтой.

3.   Эдийн засгийн байдал – Дам нөлөөллийн 1 гол зүйл. Үүнд: үнийн өсөлтийн түвшин, ҮНБ, ажилгүйдлийн түвшин, вальютын ханш, зээлийн хүү, улсын төсөв ба худалдааны алдагдал гэх мэт хүчин зүйлүүд байгууллагын үйл ажиллагаанд хүчтэй нөлөө үзүүлдэг. Аливаа байгууллагын удирдлага нийт үйлдвэрлэлд нөлөөлж байгаа эдийн засгийнхаа байдалд дүгнэлт, судалгаа, шинжилгээ хийлгүйгээр амжилттай үйл ажиллагаа явуулах боломжгүй юм. Тийм учраас аливаа үйл ажиллагааг явуулахын өмнө тухайн орны болон ОУЭЗасгийн байдлыг дотоод орчинтой харилцан уялдаатайгаар судлах шаардлагатай.

4.     Технологи – Технологи нь нэг талаас байгууллагын дотоод орчныг тодорхойлж байдаг бол нөгөө талаас нь бас байгууллагын гадаад, дам нөлөөллийн орчныг тодорхойлогч хүчин зүйл болдог. Технологийн хөгжлийг дагаад шинэ орчин, шинэ бүтээгдэхүүн, шинэ чадвар хөгжүүлэх боломж бүрдэнэ. Тийм учраас аливаа байгууллага шийдвэр гаргаж, бодлого боловсруулахдаа технологийн хүчин зүйлийг зайлшгүй харгалзан үзэх хэрэгтэй юм.

5.  Нийгэм ба соёлын хүчин зүйл. Байгууллагын үйл ажиллагаанд нийгэм соёлын хүчин зүйл байнга нөлөөлдөг. Тийм учраас энэхүү хүчин зүйлд дасан зохицох хэрэгтэй. Ер нь соёл гэж аливаа тулгамдсан бэрхшээлийг давж, зорилтоо шийдвэрлэхэд боловсрол, шинжлэх ухаан, урлаг, спорт, оюун санаа, амьдралын бүхий л ололт амжилтыг ашиглах чадвар юм. Соёл ба нийгмийн хүчин зүйл гэвэл манай нийгэм дэхь өөрчлөлтүүд бөгөөд байгууллагын үйл ажиллагаа, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний эрэлтэнд чухал нөлөө үзүүлнэ.

Байгууллагын микро орчин

1.      

           Зохицуулагч. Зохицуулагч гэдэг нь байгуулагад шууд нөлөө үзүүлж байдаг гадаад хүчин зүйл юм. Үүнд: Засгийн газрын тусгай байгууллагууд, тухайлбал, төрийн өмчийн хороо, төрийн хянан шалгах хороо, стандарт хэмжил зүйн төв, эрүүл ахуй халдвар судлалын төв зэрэг байгууллагуудыг нэрлэж болно. Эдгээр байгууллагаас гаргаж байгаа аливаа шийдвэр нь бизнесийн байгууллагын үйл ажиллагаанд шууд нөлөө үзүүлдэг учраас эдгээрийн шийдвэрт зохицуулах хэрэгтэй.

2.   Нийлүүлэгч. Нийлүүлэгчид байгууллагын үйл ажиллагаанд шууд нөлөө үзүүлнэ. Аливаа байгууллага нийлүүлэгчдээс түүхий эд материал авч, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ болгож хувиргадаг. Чанартай бүтээгдэхүүн үйлвэрлэж, үйлчилгээ үзүүлэхийн тулд тухайн байгууллагыг чанартай түүхий эд материалаар хангаж байх найдвартай нийлүүлэгчидтэй харилцаа тогтоох шаардлагатай. Нэрт судлаач Петр Дранкерын аливаа байгууллага борлуулалтад нэг их үхч гаргахгүйгээр бүтээгдэхүүн өөрөө аяндаа борлогдож байхаар түншээ таних нь чухал юм гэж хэлсэнчлэн түүхий эд материалаа тогтмол чанартай тасралтгүй нийлүүлдэг байнгын найдвартай бэлтгэн нийлүүлэгчтэй байх нь маш их зардал цаг хугацааг хэмнэх боломжтой.

3.      Хэрэглэгчид. Хэрэглэгчид бол байгууллагын оршин тогтнох үндсэн нөхцөл юм. Өөрөөр хэлбэл байгууллага өөрийн гэсэн хэрэглэгчдийн тодорхой зорилтод зах зээл дээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Хэрэглэгчдийн зан төлөв байнга өөрчлөгдөж байдаг учраас хэрэглэгчдийнхээ хэрэгцээ шаардлагыг үргэлж судлаж, түүндээ тохирсон үйл ажиллагаа явуулахыг шаарддаг. Аливаа байгууллагын нөөц хязгаарлагдмал байдаг харин хэрэглэгчдийн эрэлт хэрэгцээ хязгааргүй хувьсах шинжтэй.

4.      Өрсөлдөгчид. Байгууллага зах зээл дээр олон тооны өрсөлдөгчидтэй зэрэгцэн үйл ажиллагаагаа явуулж байдаг бөгөөд зах зээлээ алдахгүй, өрсөлдөөнд тодорхой байр суурь олж авахын тулд зөв менежменттэй ажиллах нь илүү ач холбогдолтой. Байгууллага зах зээлд удаан оршин тогтнохын тулд өрсөлдөгчөө байнга судалж тэдний сул талыг өөрсдийн давуу тал болгон ашиглах нь чухал юм.

Үргэлжлүүлэх>>

Тэр хүн (ээж)

             Миний ээжид нүүрний арьс гээд байх юм огт байхгүй нэг үгээр хэлбэл царайгүй. Тийм учраас би түүнийг ээжээ ч гэж дуудаж чаддагүй. Тэр хүн нэг хувийн сургуульд нүүрээ битүү боон 00-ийн өрөөний цэвэрлэгч хийдэг. Яагаад гэвэл хүүхдүүд айлгана гээд сургуулийн захиргаанаас тэгэхийг шаардсан хэрэг. Зөвхөн 00-д л байдаг болохоор хүүхдүүд түүнийг 00-ийн өрөөний муми, зомби ч гэж дууддаг. Харин тэр(ээж) энэ сургуульд цэвэрлэгч хийснээрээ намайг сургадаг юм. Сургууль дээрээ хэзээ ч би ээжээ гэж дуудаж үзээгүй ер нь ээжээ гэх нь битгий л хэл юм ч ярьж үзээгүй. Гэтэл нэг өдөр сургууль дээр Миний хүү өлсөж байна уу? гэж асуухад нь Чам шиг юм яахаараа миний ээж байдаг юм!!! гээд уйлаад гарч гүйсэн.

Маргаашнаас нь манай найзууд бүгд надтай харьцахгүй бүр манаачийн хүүхэдтэй битгий нийл гээд намайг түлхэхэд ээжийгээ маш их үзэн ядаж билээ. Тэр үзэн ядсан уураараа гэртээ ирээд шууд л Та ингэж амьдрахаар үхээд өгч болдоггүй юм уу? Ер нь та намайг хүнд өргүүлчихэж болдоггүй юм уу? гээд хашгирч уйлж билээ. Гэтэл ээж минь инээмсэглээд нүүрээ цааш буруулаад хэвтээд өгч байсан. Тэр өдрөөс хойш би ч ээжээ гэж дуудалгүй ээж минь ч намайг миний хүү гэж дуудалгүй байсаар 12 жилээ төгсөөд төв руу явсан юмдаг. Маш шаргуу суралцаж гайгүй сайн боловсрол эзэмшээд эхнэр хүүхэдтэй болж хотоос зайдуу сайхан амьдрах болсон. Гэтэл нэг өдөр миний том охин бүр айчихсан ааваа гадаа нэг эмээ ирчихсэн орох гээд байна царай нь ёстой аймаар гэсээр ирсэн. Очоод хартал ээж минь байлаа. Би түүнийг оруулахаас цааргалж Та дахиж битгий манайд ир! Битгий миний амьдралд дахиж орж ир! гээд хөөгөөд явуулсан. Түүнийг би харахыг хүсэх нь битгий л хэл санасан ч сэтгэл төрөхгүй байсныг би одоо гайхдаг юм.

Энэ явдлаас хойш 10-н жилийн дараа төрсөн нутаг руу явах ажлаар томилогдоод тэнд очтол манай хажуу айлын өвөө тааралдаад Чиний ээж чинь өнгөрчихсөн. Бэтгэрээд бэтгэ нь хагараад их л зовж үхсэндээ хөөрхий гэж билээ. Харин тэр үед надад өрөвдөж хайрлах, бүр харамсах ч сэтгэл төрсөнгүй. Гэртээ ороод жоол хүүхэд насаа дурсаж суутал нэг шатсан тал зураг байхыг олж харлаа. Харин түүний ард нь нэг захиаг их л нямбай наачихсан байлаа. Би тэр захиаг уншаад хэзээ ч уйлж байгаагүйгээрээ, бүр хэзээ ч харамсаж байгаагүйгээрээ, хэзээ ч ЭЭЖЭЭ гэж дуудаж байгаагүйгээрээ маш их харамсаж дотор давчидан хамаг бие чийхаран өвдөх шиг болсон. Харин тэр захианд:

Сайн байна уу миний хайрт хүү? Хэдэн жилийн өмнө танайд очиж хүүхдийг чинь айлгасан бол ээжийгээ өршөөгөөрэй. Ээж нь чамд нэг юм хэлэх гэсэн юм. Чамайг төрүүлсэн тэр жил юмдаг манай нутагт аймшигтай том түймэр болсон. Тэр түймэр аавыг чинь авсан. Харин түймрээр манай байшин шатаж  чамайг би доороо хийгээд нуранган дунд хэвтэж байхад бид 2ыг аварсан.  Хүүдээ маш их хайртай шүү. Чи бол аавынхаа амь, амьдралын минь гэрэл гэгээ.

                                                                                 гэсэн байлаа.

Үргэлжлүүлэх>>

Гэмт хэргийн бүрэлдэхүүний тухай ойлголт ангилал

Гэмт хэргийн бүрэлдэхүүний ойлголт

Гэмт хэргийн бүрэлдэхүүн бол тодорхой гэмт хэргийн эрүүгийн хуулиар тогтоосон объектив, субьектив шинжүүдийн нийлбэр юм.

Гэмт хэргийн бүрэлдэхүүн бол тухайн этгээдийг тодорхой төрлийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэж үзэхэд хангалттай, зайлшгүй чухлаар шаардагдах обьектив, субьектив шинжийн нийлбэр юм.

Гэмт хэргийн бүрэлдэхүүн бол нийгмийн амьдралын объектив бодит байдлын тусгал мөн.

Гэмт хэргийн бүрэлдэхүүний бүтэц

            Гэмт хэргийн бүрэлдэхүүний обьектив, субьектив шинж нь тодорхой талаас бүрэлдэх бөгөөд энэ нь тодорхой төрлийн гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнийг тогтооход ихээхэн ач холбогдолтой. Гэмт хэргийн бүрэлдэхүүн нь гэмт хэргийн обьект, обьектив тал, субьект субьектив тал гэсэн 4-н шинжэд хуваагддаг. Эдгээр нь нийлж тодорхой гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнийг тогтоодог. Эдгээр шинж нь бусад гэмт хэргээс ялгагдах гол онцлог нь болж өгдөг. Жишээлбэл: хулгай булаалт 2 харьцуулахад хулгай бол бусдын эд зүйлийг ил далд хэлбэрээр авдаг харин булаалт бол бусдын эд хөрөнгийг улайм цайм авдагт байгаа юм. Тодорхой гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнийг Монгол улсын Эрүүгийн хуулийн тусгай ангид тогтоосон байдаг.

            Гэмт хэргийн обьект – Гэмт халдлагын явцад гэм хор учирсан буюу учирч болох байсан эрүүгийн хуулиар хамгаалагдсан эрх ашиг. Жишээ нь: хулгай булаалт гэхэд бусдын эд хөрөнгө эзэмших эрхэд халдах юм.

            Гэмт хэргийн обьектив тал – эрүүгийн хуульд заасан гэмт хэргийн гадаад шинж. Жишээ нь: хулгайлсан, дээрэмдсэн.

            Гэмт хэргийн субьект – гэмт хэрэг үйлдсэн, эрүүгийн хариуцлага хүлээх чадвартай бодгаль хүн – хулгайлагч

            Гэмт хэргийн субьектив тал – гэмт хэргийн дотоод агуулга буюу санаа, зорилго юм. Жишээлбэл: санаатай, санамсаргүй, хайхрамжгүй хандах гэх мэт.

Гэмт хэргийн бүрэлдэхүүний ангилал

            Гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнийг тухайн гэмт хэргийн нийгмийн аюулын шинж, хэр хэмжээг харгалзан 4 ангилдаг. Үүнд:

1.      Үндсэн бүрэлдэхүүнтэй гэмт хэрэг – Энэ тохиолдолд гэмт хэргийн бүрэлдэхүүний хүндрүүлэх шинжийг тогтоогоогүй. Жишээ нь ЭХ 239-р зүйлийн 1 хэсэгт Олон нийтийг илт хүндэтгэхгүйгээр нийгмийн хэв журам бүдүүлгээр зөрчсөн, түүнчлэн жижгээр танхайрсан хэрэгт захиргааны шийтгэлийн арга хэмжээ авагдсаны дараа дахин тийм зөрчил гаргасан бол... гэж танхайрах гэмт хэргийн үндсэн бүрэлдэхүүнийг тогтоосон байдаг. Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн зүйлийн 1т ихэвчлэн гэмт хэргийн үндсэн бүрэлдэхүүний шинжийг тогтоожээ.

2.      Хүндрүүлэх бүрэлдэхүүнтэй гэмт хэрэг – энэ тохиолдолд тухайн гэмт хэргийн бүрэлдэхүүний хүндрүүлэх онцлог шинжийг тогтоосон. Жишээ нь: ЭХ 239-р зүйлийн 2 дахь хэсэгт “олон нийтгий илт хүндэтгэхгүйгээр нийгмийн хэв журам бүдүүлгээр зөрчсөн үйлдлийг давтан хийсэн, эсхүл нийгмийн хэв журам хамгаалах үүргээ гүйцэтгэж байгаа засгийн болон олон нийтийн төлөөлөгч буюу танхайрсан үйлдлийг таслан зогсоох гэсэн иргэдийг эсэргүүцсэн бол...” гэж танхайрах гэмт хэргийг хүндрүүлэх бүрэлдэхүүнийг тогтоосон байна.

3.      Онцлон хүндрүүлэх бүрэлдэхүүнтэй гэмт хэрэг – Энэ тохиолдолд тухайн гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнийг онцлон хүндрүүлэх шинжийг тогтоосон байна. Жишээлбэл: ЭХ 239-р зүйлийн 3дах хэсэгт “олон нийтийг илт хүндэтгэхгүйгээр нийгмийн хэв журмыг бүдүүлгээр зөрчсөн үйлдлийг хийхдээ галт зэвсэг, хутга болон бусад хүйтэн зэвсгэ түүнчлэн хүний бие махбодид гэмтэл учруулахаар тусгайлан бэлтгэсэн зүйлийг хэрэглсэн буюу хэрэглэхээр завдсан, эсхүл уг үйлдлийг онц аюултай гэмт хэрэгтэн хийсэн бол...” гэж танхайрах гэмт хэргийг онцлон хүндрүүлэх бүрэлдэхүүнийг тогтоожээ.             Монгол улсын ЭХ тусгай ангиад гэмт хэргийг дараах байдлаар тодорхойлжээ.

a.       Зарим гэмт хэрэг дан ганц үндсэн бүрэлдэхүүнтэйгээр тогтоосон. Жишээлбэл: санаа сэтгэл, хүчтэй цочрон давчидсаны улмаас бусдын амь насыг санаатайгаар хөнөөх, амиа хорлоход хүргэх, бусдын эд хөрөнгийг болгоомжгүй устгах, гэмтээх зэрэг гэмт хэргүүдийг нэрлэж болно.

b.      Зарим гэмт хэргийг үндсэн болон хүндрүүлэх бүрэлдэхүүнтэйгээр томъёолжээ. Жишээ нь: хэрэглэгчийг хуурч мэхлэх, зориуд худал мэдээлэх, уул уурхайн аюулгүй ажиллагааны журам зөрчих зэрэг гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнийг нэрлэж болох юм.

c.       Зарим гэмт хэргийг үндсэн, хүндрүүлэх, онцлон хүндрүүлэх бүрэлдэхүүнтэйгээр тогтоосон

d.      Зарим гэмт хэргийг үндсэн бүрэлдэхүүнээс гадна хүндрүүлэх 3 хүртэл бүрэлдэхүүнийг заасан. Жишээ нь: бусдын эд хөрөнгийг хулгайлж, ашиглан, шамшигдуулах

Гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнийг тухайн тодорхой гэмт хэргийн төгссөн үеийг харгалзан үзэж ангилж болно. Энэ ангилалтын дагуу материаллаг, хэлбэрийн бүрэлдэхүүнтэй гэж 2 ангилж болно.

1.      Материаллаг бүрэлдээнтэй гэдэг нь тухайн гэмт хэргийн төгсгөлд Эрүүгийн хуулиар бодитой хор уршиг буй болгохоор тогтоосныг ойлгоно. Жишээ нь: хулгай, дээрэм, залилан зэрэг бусдын эд хөрөнгөд халдах, бусдыг алах гэмт хэрэгт амь нас хохирсон байх хор уршиг заавал шаарддаг. Хэрэг эдгээр хор уршиг буй болоогүй бол төгссөн гэмт хэрэг гэж үзэхгүй.

2.      Хэлбэрийн бүрэлдэхүүнтэй гэдэг нь Эрүүгийн хуульд заасан үйлдэл бүрэн хийгдсэнээр төгссөнд тооцогддог гэмт хэрэг. Ийм бүрэлдэхүүнтэй гэмт хэрэгт бодитой хор уршиг шаардахгүй.

Гэмт хэргийн субьектийг харгалзан нийтлэг ба тусгай субьекттэй гэж ангилж болно. Жишээ нь хулгайн гэмт хэрэг гэхэд 14-өөс дээш насанд хүрсэн, эрх мэдэл албан тушаалаа урвуулан хэрэглэх гэдэг нь заавал албан тушаалтайн байна.

Гэмт хэргийн бүрэлдэхүүн ба гэмт хэргийн зүйчлэл

            Онол практик амьдралд гарсан тодорхой гэмт хэрэг хуульд нийцсэнийг тогтоох үйл ажиллагааг зүйлчлэх гэж нэрлэнэ. Эрүүгийн хуулийг төсөөтэй хэрэглэдэггүй. Гэмт хэргийг үндсэн 2 утгаар зүйлчилдэг.

1.      Тодорхой хэрэг тодорхой хэрэг эрүүгийн хуулийн тусгай ангид заасан гамт хэргийн бүрэлдэхүүний шинжтэй нийцэж тохирч байгааг тогтоох логик үйл ажиллагаа

2.      Зүйлчлэл нь тухайн этгээдийн нийгэмд аюултай хэрэгт өгч байгаа хууль зүйн үнэлэлт.

Гэмт хэргийн обьект

            Гэмт хэргийн обьект бол гэмт халдлагын явцад гэм хор учирсан буюу учирч болох байсан бөгөөд эрүүгийн хуулиар хамгаалагдсан эрх ашиг юм.

            Гэмт хэргийн обьект нь ЭХ-аар хамгаалагдсан хүний эрх, эрх чөлөө, нийгмийн болон төрийн эрх ашиг юм.

            Обьектийг ерөнхий, төрлийн, шууд гэсэн 3-н хэсэгт ангилан авч үздэг.

Гэмт хэргийн обьектийн ангилал

            Гэмт хэргийн обьектыг 3-н хэсэгт хувааж авч үзнэ.

1.      Ерөнхий обьект – ЭХ-ийн 5-р зүйлд жагсаасан бөгөөд эдгээр нь Монгол улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт болон үндэсний аюулгүй байда, хүний амь бие, эрүүл мэнд, түүний эрх, эрх чөлөө, нийтийн болон хувийн өмч, үндэсний баялаг, байгаль орчин, түүнчлэн эрх зүйн журам мөн.

2.      Төрлийн обьект – ерөнхий обьектийн нэг хэсэг бөгөөд нэг төрлийн шинжтэй эрх ашгийг багтаасан байдаг. Жишээ нь өмч, хүний амь бие, эрүүл мэнд, нийгмийн хэв журам гэх мэт.

3.      Шууд обьект – нь гэм буруутай этгээдийн гэмт халдлагад шууд өртөгдсөн эрх ашиг мөн. Энэ нь төрлийн обьектийн нэг хэсэг болдог.

Зарим гэмт хэрэг давхар обьекттой өөрөөр хэлбэл 2 ба түүнээс дээш обьекттой байх тохиолдол үүснэ. Ийм үед аль нь үндсэн обьект болохыг тогтоодог. Ингэж ангилах гол учир нь үндсэн обьект нь тухайн гэмт хэргийн бүрэлдэхүүний заавал байх шинж болдог. Жишээ нь: танхайн гэмт хэрэг нийгмийн хэв журам, хүний амь нас, эрүүл мэнд, эрх чөлөө, эд хөрөнгө зэрэг болон бусад обьектод нэгэн зэрэг халдана. Эдгээрээс үндсэн обьект нь нийгмийн хэв журам байна.

Нэмэгдэл обьект нь уг гэмт хэргийг ойролцоо бусад гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнээс зааглан ялгах, нийлмэл гэмт хэрэг мөн эсэхийг тогтооход хэрэгтэй.

Гэмт хэргийн халдлагын зүйл

Гэмт хэргийн халдлагын зүйл нь гэмт хэрэгтэн зохих обьектод гэмт халдлага хийхдээ шууд нөлөөлдөг гадаад ертөнцийн материаллаг эд зүйлс байдаг. Тухайлбал: хулгайн гэмт хэргийн обьект нь өмчлөх эрх байна. Гэвч халдлагын зүйл нь мөнгө, мал, бараа таваар, материаллаг зүйл байх жишээтэй.

Гэмт хэргийн обьектив тал

            Гэмт хэргийн обьектив тал бол эрүүгийн хуулиар хамгаалагдсан объектийн эсрэг чиглэгдсэн нийгэмд аюултай гэмт халдлагын гадаад байдал мөн.

            Гэмт хэргийн обьектив талын гол шинж нь:

1.      Хүний зан үйлийн обьектив гадаад байдал

2.      Эрүүгийн хууль зөрчсөн нийгэмд аюултай зан үйл

3.      Нийгэмд аюултай төдийгүй хор уршиг буй болгосон эсвэл болгож болох байсан, аюултай байдалд гарцаагүй хүргэсэн зан үйл байдгаар тодорхойлогдоно.

Үйлдэж төгссөн гэмт хэргийн обьектив тал нь нийгэмд аюултай үйлдэл эс үйлдэл, хор уршиг, шалтгаант холбоо, түүнчлэн гэмт хэрэг үйлдсэн газар, арга, зэвсэг, хэрэгсэл, цаг үе, нөхцөл байдал зэрэг хэд хэдэн хэсгээс бүрдэнэ. Обьектив тал нь нь аливаа гэмт хэргийн бүрэлдэхүүний гол цөм, тодорхой гэмт хэрэг, ялангуяа ойролцоо төрлийн гэмт хэргийг өөр хооронд нь зааглан ялгах шалгуур хэмээн үзэж болно.

            Обьектив талын заавал байх шинжид нийгэмд аюултай үйлдэл, эс үйлдэхүй, хор уршиг, шалтгаант холбоо хамаарна. Эдгээр гэмт хэрэг зөвхөн материаллаг бүрэлдэхүүнд л гарч ирнэ. Хэлбэрийн бүрэлдэхүүнтэй гэмт хэрэгт зөвхөн нийгэмд аюултай үйлдэл л эс үйлдэхүйг шаардана. Гэмт хэрэг болгон тодорхой цаг, арга, нөхцөл байдалд үйлдэгддэг.

            Гэмт үйлдэл

            Гэмт үйлдэл бол хүний ЭХ-аар хориглосон үйлдэл хийсэн, нийгэмд аюултай, хууль зөрчсөн зан үйлийн идэвхтэй ажиллагаа юм. Гэмт үйлдэл нь үйл хөдлөл, ам хэлээр буюу гадаад ертөнцийн янз бүрийн эд юмст буюу бусад хүмүүст бие махбодиороо нөлөөлөх байдлаар илэрнэ.

            Шууд ба шууд бус санаагаар илэрдэг. Шууд санаа гэдэг нь өөрийн бие мах бодиор үйлдэгддэг бол шууд бус санаа нь дам маягаар жишээ нь техник хэрэгсэл ашиглах, бодисийн шинж чанар ашиглах гэх мэт юм.

            Хүч хэрэглэсэн ба хүч хэрэглээгүй байж болно. Гэмт үйлдлээр үйлдэгддэг олонхи гэмт хэргийн тохиолдолд биеийн хөдөлгөөний нэг бус харин бодит агуулга ба субъектийн зорилгын хооронд нягт холбоотой хэд хэдэн үйл ажиллагаагаар хэрэгжинэ.

            Гэмт эс үйлдэл

            Гэмт үйлийн 2 дахь  төрөл нь гэмт эс үйлдэл юм. Гэмт эс үйлдэл бол тухайн тодорхой нөхцөлд заавал хийх ёстой, хийж болох байсан үйлдлийг хийгээгүй гэмт идэвхгүй зан үйл мөн.

1.      Хуульд шууд заасны улмаас үүсэж болно. Жишээ нь цэрэг татлагаас зайлс хийх

2.      Албан ажлын, мэргэжлийн чиг үүргээ биелүүлэх, тэрчлэн төрөл садны болон амин хувийн бусад харилцаанаас үүсэж болно. Жишээ нь эмч хүн зохих эмчилгээг үзүүлэхгүй байх

3.      Иргэдийн өөрсдийнх нь өмнө хийсэн үйл ажиллагаанаас нөхцөлдсөн буюу өөрөөр хэлбэл, тухайн этгээд өөрөө хуулиар хамгаалагдсан эрх ашгийг зөрчиж аюултай байда бий болгосон. Жишээ нь: газан пилетэгний газыг санамсаргүйгээр онгорхой үлдээх

Гэмт хор уршиг

Гэмт хор уршиг бол нийгэмд аюултай, хууль зөрчсөн, гэм буруутай зан үйлийн үр дүнд эрүүгийн хуулиар хамгаалагдсан эрх шиг болон гадаад ертөнцөд гарсан өөрчлөлт юм. Гэмт хор уршиг бол гэмт хэрэг үйлдсэний үр дүнд гадаад ертөнцөд гарсан аливаа өөрчлөл бус харин гэмт хэргийн заавал байх шинж болгож хуульд заасан тэр үр дагавар юм. Гэмт хэргийн бүрэлдэхүүний шинж болох хор уршгийг материаллаг, материаллаг бус гэж 2 ангилан авч үздэг.

Хор уршгийг 2 ангилан авч үздэг.

1.      Үндсэн хор уршиг – бол гэмт хэргийн бүрэлдэхүүний обьектив талын зайлшгүй байх шинжид хамаарна. Үндсэн хор уршиг буй болсныг нарийн зөв тогтоох нь тухайн нийгэмт аюултай хэргийг үйлдэж төгссөн гэмт хэрэг гэж үзэх гол чухал нөхцөл болдог. Үндсэн хор уршгийг 1 хор уршиг эсвэл хэд хэдэн сонгох хор уршиг байхаар заасан.

2.      Нэмэгдэл хор уршиг – гэмт хэргийн бүрэлдэхүүний шинжид хамаарна. Жишээ нь бусдын бие махбодид хүнд гэмтэл санаатайгаар учруулах энэ хэргийн улмаас хохирогч нас барах гэх мэтчилэн хүндрүүлэх нөхцөл байдлууд орно.

Гэмт хэргийн шалтгаант холбоо

            Гэмт хэргийн шалтгаант холбоо гэдэг нь Эрүүгийн хууль зөрчсөн нийгэмд аюултай үйлдэл, эс үйлдэхүй түүний улмаас буй болсон хор уршгийн хоорондын дотоод холбоо, хамаарлыг тусган илэрхийлэгч обьектив орших категори бөгөөд түүний арга зүйн үндэс нь шалтгаан, үр дагаврын тухай гүн ухааны сургаал юм.

            Үйлдэл ба эс үйлдэл нь гэм хор бүхий хор уршигт зайлшгүй хүргэх нөхцөл болсон байдал нь шалтгаант холбоотой болохыг нотлон харуулна.

Гэмт хэрэг үйлдсэн зэвсэг, хэрэгсэл, газар, цаг үе, нөхцөлт байдал

            Гэмт хэрэг үйлдсэн зэвсэг, хэрэгсэл, газар, цаг үе, нөхцөлт байдал бол гэмт хэргийн бүрэлдэхүүний объектив талын нэмэгдэл шинж мөн. Эдгээр шинжийг гэмт хэргийн бүрэлдэхүүн тодорхойлох болгонд тогтоох шаардлагагүй.

            Жишээ нь: Эрүүгийн хуулийн 188-р зүйлийн 1-т зааснаар “зохих зөвшөөрөлгүй буюу хориглосон газар, эсхүл хориотой үед буюу хориглосон зэр зэвсэг, хэрэгсэл, аргаар ан амьтан, шувуу агнасан, загас барьсан...” энэ үед гэмт хэрэг үйлдсэн зэр зэвсэг, хэрэгсэл, цаг үе, нөхцөлт байдлыг тогтоох шаардлагатай.

Гэмт хэргийн субьект

            Гэмт хэргийн субьект бол эрүүгийн эрх зүйн нэг чухал ухагдахуун бөгөөд тус улсын эрүүгийн эрх зүйн шинжлэх ухаан энэ асуудалд ихээхэн анхаарал тавьж байдаг юм. Гэмт хэргийн субьектийг криминалогийн болон эрүүгийн эрх зүйн гэсэн 2 хэсэгт ангилна.

            Гэмт хэрэгтний нийгмийн болон түүний сэтгэл зүй, биологийн онцлог нь криминалогийн шинж болно.

            Гэмт хэрэгтэн бие хүний шинжийн 2 дахь хэсэгт эрх зүйн чанартай шинж хамаарна.

            Гэмт хэргийн субьектийн нас

            Гэмт хэргийн субьектийн насыг дараах байдлаар ангилсан байдаг. Үүнд:

1.      ЭХ-ийн 9-р зүйлд “Гэмт хэрэг үйлдэхийн өмнө 16-н насанд хүрсэн этгээдэд хуулийн хариуцлага хүлээлгэнэ”

2.       14-16 насны этгээд ЭХ-ийн 9-р зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасан зарим төрлийн гэмт хэрэг субьект болно. Энэ нь: бусдыг алах /бусдын бие махбодид хүнд буюу хүндэвтэр гэмтэл санаатай учруулах/, хүчиндэх /Бусдын эд хөрөнгийг дээрэмдэх, булаах, хулгайлах/, хүндрүүлэх нөхцөл байдалтайгаар бусдын эд хөрөнгийг санаатай устгах, гэмтээх, хүндрүүлэх нөхцөл байдалтайгаар танхайрах гэмт хэрэг үйлдсэн бол эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэнэ.

Хэрэг хариуцлах чадвар

Монгол улсын эрүүгийн хуулиар өөрийн үйлдлийг хариуцаж буюу жолоодож чадсан, бодит байдлыг зөв тусган үнэлэх чадвартай байсан хүнд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэнэ.

 Хэрэг хариуцах чадвар нь хүн өөрийн үйлдлийг удирдан жолоодох чадвар юм. Ийм чадвар нь тодорхой насанд хүрсэн, байгаль, нийгмийн хөгжлийн хуулийн талаар тодорхой мэдлэг, туршлага олж авсан үед бүрэлдэж бий болно. Энэ нас 14-16 нас байдаг. Харин энэ насанд оюуны хомсдолтой тохиолдолд хэрэг хариуцах чадвар нь хязгаарлагдаж бүр хариуцах чадваргүй ч болох тал бий.

Хэрэг хариуцах чадваргүй гэдэг нь өөрийн үйлдлийг удирдан жолоодох чадваргүй этгээд юм. Хэрэг хариуцах чадваргүй гэдгийг эмнэлгийн болон хууль зүйн шалгуурын үндсэн дээр тогтооно.

1.      Сэтгэл мэдрэлийн архаг өвчин – тухайн этгээдийн сэтгэцийн үйл ажиллагаа нь байнга тогтонги буюу өвчилж сарнисан, эмчлэгдэх, эдгэх боломжгүй болсон. Энэ өвчинд: шизофрени, давших саа, эпилепси зэрэг өвчин байдаг.

2.      Сэтгэл мэдрэлийн үйл ажиллагаа нь түр сарнисан – эдгэрч болох байсан сэтгэцийн өвчин. Энэ нь сэтгэл санааны хүнд дарамтнаас болж, сэтгэцийн үйл ажиллагаа нь сарнисан, архины цагаан солио зэрэг.

3.      Оюун ухааны хомсдол – оюун ухааны хөгжил нь төрөлхийн гажигтай эсвэл гэмтлийн улмаас буй болсон буюу өөр бусад өвчний улмаас тархины чиг үүрэг саатсаныг ойлгоно. Дебиль нь оюун ухааны хомсдлын нэлээд сул хэлбэр бөгөөд энэ үед өөрийн үйлдэлийг жолоодох бүрэн чадвартай байдаг.

4.      Өөр бусад өвчний улмаас – сэтгэцийн бусад саатал. Жишээ нь: хүнд хэлбэрийн дэмийрэл.

Гэмт хэргийн тусгай субьект

Гэмт хэргийн тусгай субьект гэдэгт тодорхой нас, хэрэг хариуцах чадвараас гадна Эрүүгийн хуульд заасан нэмэлт шинжийг хамааруулан ойлгоно. Жишээлбэл: тодорхой этгээдийн нийгэмд аюултай хэргийг албан тушаал, цэргийн болон аж ахуйн эсрэг зарим гэмт хэрэгт эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхэд субьект нь хэрэг хариуцах чадвартай, тодорхой насанд хүрсэн байхын зэрэгцээ зарим онцлог шинжийг агуулсан байна.

ЭХ-д заасан тусгай субьект нь:

1.      Нийгмийн болон эрх зүйн байдлыг тодорхойлсон шинж – албан тушаалын болон албан ажлын байдал, гүйцэтгэж буй ажлын шинж, мэргэжил, иргэний болон эрүүгийн шүүн таслах ажиллагааны оролцогч

2.      Бие мах бодийн болон бусад шинж – хүйс, нас, эрүүл мэндийн байдал

3.      Хохирогч болон субьектийн хоорондын харилцааны шинж: төрөл садны холбоо, албан ажлын хамаарал, бусад холбоо

Согтуурсан буюу мансуурсан байдалд гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдэд хүлээлгэх эрүүгийн хариуцлага

            Согтуурсан – согтууруулах ундааны зүйл хэрэглэснээс хөөрлийн (эйфорий) байдалд орсонг хэлнэ.

            Мансуурсан – мансууруулах зүйл буюу хордуулах бодис хэрэглэснээс мөн хээрлийн байдалд орсныг хэлнэ.

Гэмт хэргийн субьектив тал

            Гэмт хэргийн субъектив талын агуулга нь гэм буруутай этгээдээс өөрийн үйлдсэн нийгэмд аюултай хэрэгт харьцсан сэтгэхүйн харьцаа мөн. Өөрөө хэлбэл тухайн субьектийн сэтгэл зүй буюу дотоод хүслийг нь илтгэнэ.

            Субьектив талын шинжийг тогтоохдоо гэмт хэрэгт харьцаж буй сэтгэхүйн санаатай, болгоомжгүй, сэдэлт, зорилгыг тодорхойлох хэрэгтэй.

            Субьектив талыг зайлшгүй ба нэмэгдэл гэж 2 хэсэгт ангилна. Зайлшгүй байх шинжэд нь гэм буруугийн санаатай буюу болгоомжгүй хэлбэр, нэмэгдэл шинжэд нь сэдэлт, зорилго багтана.

            Гэм буруугийн үндсэн шинж

            Гэм буруу бол субьект Эрүүгийн хуульд заасан үйл түүний, улмаас буй болгосон хор уршигт санаатай буюу болгоомжгүйгээр хандсан сэтгэхүйн харьцаа юм. Гэм буруутай этгээд нь хэрэг хариуцах чадвартай этгээд байх ёстой. Гэм буруутай байна уу үгүй юуг тогтоохын тулд гэмт хэргийг санаатайгаар үйлдэж үү? Эсвэл болгоомжгүйгээр үйлдэж үү гэдгийг тогтооно гэсэн үг юм.

            Гэм буруугийн хэлбэр

            Гэм буруугийн хэлбэр бол гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдийн ухамсар, хүсэл зоригийн элемент түүний үйлдсэн хэрэгт харьцаж байгаа уялдааг Эрүүгийн хуулиар тогтоосныг хэлнэ. Гэм буруугийн хэлбэрийг эрүүгийн хуулиар санаатай болон болгоомжгүй гэж 2 ангилан авч үзсэн байдаг. Гэм буруугийн санаатай хэлбэрийг шууд ба шууд бус санаатай гэж ангилна. Гэм буруугийн болгоомжгүй хэлбэрийг хөнгөмсөгөөр найдсан, хайхрамжгүй хандсан.

            Хэрэв үйлдлийн шинж буюу хуульд гэмт хэргийн зорилгыг заасан бол тухайн гэмт хэрэг санаатай болохыг нотлох ба энэ тохиолдолд эрүүгийн эрх зүйн хэм хэмжээний диспозицод гэм буруугийн хэлбэрийг шууд заагаагүй байдаг.

            Гэмт хэрэг санаатай үйлдэх, түүний төрөл

            Гэмт хэрэг санаатай үйлдэгч нь ёс суртахууны хувьд маш ноцтой доголдолтойг харуулна. Санаатай үйлдэнэ гэдэг нь тухайн гэмт хэргийн хор уршгийг мэдсээр байж эсвэл тухайн хор уршигт заавал хүргэсэн үйллдлийг хэлнэ.

            Гэм буруугийн санаатай хэлбэрийг оюун ухааны болон хүсэл зоригийн гэсэн шинжээр тодорхойлогдоно.

            Оюун ухааны үүднээс тухайн гэмт хэрэг санаатай үйлдэх үед өөрийн үйлдэл буюу эс үйлдлийн нийгэмд аюултай шинж чанарыг ухамсарлаж түүнээс учирч болох байсан хор уршгийг урьдаас мэдсэн байдаг. Зарим үед нийгэмд аюултай хор уршгийг хүсээгүй боловч буй болгосон ч яахав гэсэн байдлаар хандсан байдаг.

            Хүсэл зоригийн үүднээс гэм буруугийн санаатай хэлбэрийг шууд ба шууд бус гэж ангилдаг.          

            Шууд санаа гэдэг нь тухайн этгээд өөрийн үйлийг нийгэмд аюултай шинж чанарыг нь ухамсарлаж, түүнээс учирч болох хохиролыг мэдсээр байж хүсэж үйлдэхийг хэлнэ.

            Шууд бус санаа гэдэг нь нийгэмд учрах хор хохиролыг мэдсээр байж, түүнээс учирч болох хохиролыг ухамсарласан атлаа түүнд зориуд хүргэхийг хэлнэ.

            Нийгэмд аюултай хор уршгийг урьдаас мэдсэн буюу хүссэн шинжээс шалтгаалан тодорхой шууд санаа ба тодорхой бус шууд санаа гэж ангилна. Тухайн этгээд тодорхой гэмт хор уршиг буй болгохыг урьдаас мэдэж, хүссэнийг тодорхой шууд санаа харин ямар ч хамаагүй гэмт хор уршиг буй болгохыг урьдаас мэдсэн, хүссэн бол тодорхой бус шууд санаа юм.

Гэм буруугийн хэлбэр, төрөл		Оюун ухааны элемент	Хүсэл зоригийн элемент
Санаатай	Шууд санаа	Өөрийн үйлдэл буюу эс үйлдлийн нийгэмд аюултай шинж чанарыг ухамрлаж түүнээс учирч болох нийгэмд аюултай хор уршгийг урдаас мэдсэн	Хор уршгийг хүссэн
	Шууд бус санаа	Өөрийн үйлдэл буюу эс үйлдлийн нийгэмд аюултай шинж чанарыг ухамрлаж түүнээс учирч болох нийгэмд аюултай хор уршгийг урдаас мэдсэн	Төр хор уршигт зориуд хүргэсэн
Болгоомжгүй	Хөнгөмсөгөөр найдсан	Өөрийн үйлдэл эс үйлдэл нийгэмд аюултай хор уршигт хүргэж болохыг урьдаас мэдсэн	Тэр хор уршгийг гаргахгүй байж чадна гэж хөнгөмсөгөөр найдсан
	Хайхрамжгүй хандсан	Хор уршиг учрулна гэдгийг мэдэх ёстой, мэдэх бололцоотой байсан	Мэдэлгүй үйлдсэн
Хайхрамжгүйн шалгуур: Объектив – үйлдсэн хэргийнхээ нийгэмд аюултэй хор уршгийг мэдэх үүрэг Субьектив – шаардлагатай анхаарал, сэрэмжтэй байж, тэр хор уршгийг мэдэх бололцоотой байсан

Гэмт хэргийн сэдэлт, зорилго

Аливаа зан үйлийн үйлийг нь тодорхойлохын тулд сэдэлт, зорилгыг нь тодорхойлох ёстой байдаг.

Гэмт хэргийн сэдэлт гэдэг нь тухайн этгээдийг гэмт хэрэг үйлдэхэд шийдмэг болгосон, түүнийг үйлдэхдээ удирдлага болгосон дотоодын өдүүлбэрийн ашиг сонирхол, эрэлт хэрэгцээ. Хүндрүүлэх шинжтэй байдаг.

Гэмт хэргийн зорилго гэдэг нь тухайн этгээд гэмт хэрэг үйлдэх явцад хүрэхийг эрмэлзсэн үр дүн мөн.

Гэм буруугийн андуурал, түүний учир холбогдол

ЭЭЗүйн андуурал нь үйлдсэн хэргийнхээ бодит нөхцөл байдлын шинж, нийгмийн аюулын хэр хэмжээ, түүний хууль зүйн мөн чанарыг эндүүрснээр илэрнэ. Гэм буруугийн андуурлыг дараах байдлаар ангилна.

Хууль зүйн андуурал – гэм буруутай этгээд нийгэмд аюултай хэргийн хууль зүйн мөн чанар буюу хууль зүйн хор уршгийг буруу үнэлэх.

1.      Хориглолтыг андуурах – гэмт хэрэг бус хэмээн үйлдэх

2.      Өөрийн үйлдлийг гэмт хэрэг хэмээн үнэлсэн – гэмт хэрэг болохгүй. Жишээ нь машины хаясан дугуйг ашиглан шамшигдуулсан нь халдлагын обьектгүй учир гэмт хэрэг болохгүй

3.      Үйлдсэн гэмт хэргийн хууль зүйн үр дагаварыг буруу төсөөлөх – гэмт хэргийн зүйчлэл, ноогдуулах ялын төрөл, хэмжээний талаар андуурах асуудлыг багтаана.

Бодит байдлын андуурал – тухайн гэмт хэргийн шинж, түүний нийгмийн аюулын хэр хэмжээ, обьектив шинжид хамаарагдах нөхцөл байдлын талаар буруу төсөөлсөнийг ойлгоно. Бодит байдлын андуурлыг халдлагын обьект, үйлдэл буюу эс үйлдлийн шинж, хор уршгийн хүн хөнгөн, шалтгаант холбооны хөгжилт, хариуцлагыг хүндрүүлэх нөхцөл байдлыг андуурах орно.       

            Обьектийн андуурал – тухайн этгээд халдлагын обьектийн нийгмийн болон хууль зүйн мөн чанарыг буруу төлөөлснийг хэлнэ. 2 төрлийн ийм андуурал байж болно. Үүнд:

1.      Халдлагын обьектыг солих буюу гэмт хэргийн субьект нэг обьектод халдах байсан боловч хэрэг дээрээ гэм буруутэй этгээдийн санаанд багтаагүй өөр төрлийн обьектод халдаж гэм хор учруулсан байх. Жишээлбэл: мансууруулах бодис хулгайлах байсан авч, мансууруулах бодисгүй эм хулгайлах

2.      Нөхцөл байдлыг мэдэхгүй байсан улмаас хуульд заасан объектын нийгмийн болон хууль зүйн үнэлэлт өөрчлөгдөх. Энэхүү төрлийн алдаа нь гэмт хэргийн зүйлчлэлд 2 байдлаар нөлөөлнө. Хэрэв гэм буруутай этгээд ийм нөхцөл байдлыг мэдээгүй, тэгэл хэрэг дээр ийм байвал хүндрүүлэх нөхцөл байдалгүй гэмт хэргээр зүйчилнэ. Хэрэв ийм хүндрүүлэх нөхцөл байна гэж буруу төсөөлсөн бол хүндрүүлэх нөхцөл байдалтайгаар завдсан гэмт хэрэгт зүйлчилнэ.

Халдлагын зүйлийн андуурал – андуурахад чиглэсэн объектод гэм хор учрах боловч гэмт хэрэгтний тооцоолоогүй халдагын зүйлд шууд нөлөөлсөн байдаг.

Хохирогчийг андуурах – гэм буруутай этгээд тодорхой этгээдэд халдахаар төлөвлөсөн боловч андуурах тохиолдол гардаг.

Үйлдлийн болон ус үйлдлийн шинжийг андуурах – 2 төрөлтэй.

1.      Өөрийнхөө үйлдлийг нийгэмд аюулгүй гэж буруу үнэлсэн боловч ийм шинж байгаагүй явдал. Жишээ нь: хуурамч мөнгө хэмээн борлуулсан бол завдсанаар хариуцлага хүлээлгэнэ.

2.      Тухайн этгээд өөрийн үйлдлийг хууль ёсны гэж андуурч түүний нийгмийн аюулыг ухамсарлаагүй байдаг. Жишээ нь: хуурамч мөнгийг мэдэлгүйгээр ашигласан. Ийм тохиолдолд тухайн хэргийг зөвхөн санаатайгаар үйлдсэн нөхцөлд гэмт хэрэг гэж үзэхээр заасан бол эрүүгийн хариуцлага хүлээхгүй.

Нийгэмд аюултай хор уршгийг андуурах – Субьектийн санаанд багтаагүй хор уршиг буй болгосон хэргийг завдсан буюу болгоомжгүйгээр хор уршиг бий болгосноор зүйчилнэ.

Нийгэмд аюултай хор уршгийн хүнд хөнгөний байдлыг андуурсан – Тоон шинжийг буруу төсөөлснөөр илэрнэ. Ингэхдээ бодитой учирсан хор уршиг нь их буюу эсхүл төлөвлөснөөс бага байна.

Шалтгаант холбооны хөгжилтийн андуурал – үйлдэл ба нийгэмд аюултай хор уршгийн хоорондын шалтгаан үр дагаврын шалтгаалцалыг гэм буруутай этгээд буруу төсөөлсөн байдаг.

Хариуцлагыг хүндрүүлэх нөхцөл байлыг андуурах – тийм байдал байхгүй гэж эндүүрч төсөөлсөн буюу эсхүл тийм байдал байгаа гэж ташаарснаар илэрнэ.

Үргэлжлүүлэх>>